Radetića kula u Prijedoru, koja je izgrađena prije 140 godina u vrijeme Austro-Ugraske, odlukom Vlade Republike Srpske proglašena je spomenikom kulture – nepokretnim kulturnim dobrom od velikog značaja.

Izgradio ju je prvi kotarski predstojnik Prijedora, Vilhelm fon Rajc, u periodu od 1883. do 1885. godine.

Arheolog i hroničar grada Prijedora Milenko Radivojac priča da je Rajc bio značajno lice za Austro-Ugarsku.

“Ispred te kule na fotografijama se uvijek vidjela stražara i pred njom stražar. Rajc je bio štićeno lice. Objekat je uz ovaj četvrtasti dio koji je, kako ga mi zovemo kula, rađen u neoklasicističkom stilu sa elementima romanike. Objekat je dobio i stambeni objekat uz njega. Iza kule je bila velika ergela konja. Rajc je bio izuzetno imućan. Kada je završen Prvi svjetski rat, on je odlučio da ode i to proda. Kuća je pripala trgovačkoj porodici Radetić, čiji je potomak bio Pero Radetić, jedno od najznačajnijih kulturnih imena ovoga grada”, priča Radivojac.

Dodaje da je u Radetića kuli bio prvi klavir u Prijedoru.

Pero je, još od 1909. godine, postao član Srpskog crkvenog pjevačkog društva „Vila“ i bio horovođa gotovo 20 godina, do 1924. godine.

“Kuća je bila stjecište inteligencije, kulturnih i javnih radnika, jer tu su se sastajali svi pjevači ‘Vile’ do 1912. godine kada je izgrađen poseban objekat ‘Vile’. Objekat je do ovoga rata bio prilično čuvan dok je bio živ potomak, sin Pere Radetića, Rajko koji je živio u Beogradu. On ga je redovno obilazio, sjećam se, uvijek mu je metla bila u rukama, čistio je oko kule. Supruga je ostala sa kćerkom u Beogradu, a sin živi van granica ovog dijela Evrope. Rijetko je ko obilazio objekat i onda je devastiran od strane beskućnika koji su tu našli zgodno mjesto da mogu prenoćiti”, kaže Radivojac.

Prije nekoliko godina, potomci Radetića oglašavali su prodaju ovog objekta koji je tada koštao oko 350.000 KM.

Vlada Republike Srpske 14. oktobra Radetića kulu službeno je proglasila spomenikom kulture – nepokretnim kulturnim dobrom od velikog značaja.

Viši stručni suradnik za kulturno-istorijsko naslјeđe u Republičkom zavodu za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog naslјeđa Bilјana Mišić kaže da je Radetića kula proglašena spomenikom kulture zato što predstavlјa izuzetno vrijedan arhitektonski, istorijski i kulturni dokument razvoja Prijedora i to posebno u njegovom značajnom periodu, krajem 19. i početkom 20. vijeka.

“Ta se vrednost ne gleda samo u karakterističnom izgledu, jer ona jeste prepoznatlјiva i ko god dođe u Prijedor, ne može da je ne zapazi, već vrednost leži u činjenici da je ona svedočanstvo jedne značajne prekretnice u urbanom razvoju grada. Ona svedoči o promeni načina gradnje i kulture stanovanja u Prijedoru kao jednoj tada već značajnijoj varošici, kao i o razvoju građanskog društva Prijedora”, priča Mišićeva.

Dodaje da je izgradnjom ove kule, Prijedor dobio jednu od svojih prvih reprezentativnih građanskih vila.

“Nјena izgradnja je u lokalnu sredinu unela neka nova arhitektonska i estetska shvatanja koja su bila u tom periodu karakteristična za srednjeevropsku arhitekturu. Međutim, danas mi te stilske i arhitektonske, ali i ambijentalne i dokumentalne vrednosti vidimo kao važan element koji ovaj objekat čini spomenikom kulture. One prevazilaze lokalni značaj koji su imale primarno i predstavlјaju jedno važno svedočanstvo procesa modernizacije gradova kod nas”, objašnjava ona.

Mišićeva dodaje da je proglašenje spomenikom kulture važan korak u trajnom očuvanju objekta.

“To je važno, jer možemo da vidimo da je objekat danas u veoma lošem stanju. Odlukom se utvrđuju zaštićene zone i konkretne mere zaštite, propisuju se uslovi pod kojima se mogu izvoditi radovi i obezbeđuje se stručni nadzor Zavoda nad intervencijama koje će se vršiti nad objektom. Time se stvaraju preduslovi da se Radetića kula obnovi na odgovarajući način, da dobije novu funkciju i da ponovo postane aktivan deo kulturnog i javnog života Prijedora. Sama po sebi pravna zaštita ne znači da će objekat biti neposredno obnovlјen niti da se rešavaju sva pitanja njegovog vlasništa i finansiranja. Međutim, upravo donošenjem odluke uspostavlјa se jasan stručni i pravni okvir za njeno očuvanje i ono predstavlјa osnov za neke naredne korake koje tek treba sprovesti”, ističe ona.

Navodi da je Zavod izradio elaborat za utvrđivanje Radetića kule za spomenik kulture i kulturno dobro od velikog značaja, ali da je Muzej Kozare pokrenuo inicijativu za uspostavlјanje zaštite, na osnovu čega je Zavod preuzeo stručni dio poslova.

Mišićeva ističe da uloga Zavoda u ovom slučaju nije samo da prepozna i proglasi objekte od spomeničkih vrijednosti, već i da obezbijedi da se buduća obnova sprovodi u skladu sa načelima zaštite kulturnog naslјeđa.

“To podrazumlјava očuvanje autentične arhitekture, materijala, konstruktivnih, dekorativnih elemenata, kao i pažlјivo usklađivanje nove namene sa konkretnim vrednostima objekta. Taj postupak proglašenja, propisan je i sprovodi se u skladu sa zakonom o kulturnim dobrima, a samu odluku o proglašenju u slučaju Radetića kule, s obzirom da je riječ o kulturnom dobru od velikog značaja, donela je Vlada Republike Srpske”, zaklјučuje Bilјana Mišić.

kozarski.com